Jaak Perquy

"Inzicht, overzicht, doorzicht"

De Filosofische praktijk.

Een filosofische praktijk, een filosofisch kabinet, filosofisch consult, filosofische gesprekstherapie, de naam zal het verschil niet maken. Maar onschuldig is een naam nu ook weer niet. Er moet goed omschreven worden wat we eronder verstaan.
Ik verkies 'filosofische praktijk', maar moet daar een voetnoot bij maken¹. Filosofisch kabinet lijkt me ook wel wat. De andere mogelijkheden bieden meer problemen; daarover straks meer.

Inzicht, doorzicht, overzicht

In een filosofische praktijk komt u om een gesprek te voeren met een filosoof. Een filosofisch gesprek, dat lijkt evident, maar het betekent niet dat er met filosofische termen, -systemen en nog minder met namen en theorieën wordt gesmeten. Het betekent zelfs niet dat het alleen over de zogenaamde grote filosofische vragen zou moeten gaan.
In zo'n filosofisch gesprek hebben we het juist over iets anders dan over de filosofie; eigenlijk over eender wat anders waarover u het zou willen hebben. Wellicht (maar niet noodzakelijk) is dat een probleem waarmee u worstelt waar u inzicht in wilt krijgen; doorzicht en overzicht.

Begrippenkader, vooronderstellingen

Uiteindelijk gaat het bij een filosofisch gesprek over het gebruikte begrippenkader en de (vaak verborgen) vooronderstellingen. Het is te zeggen: het begrippenkader en de vooronderstellingen worden expliciet gemaakt om ze 'mee in rekening te kunnen brengen'.
Maar , los van (logische) denkfouten en/of cognitieve illusies die echt wel rechtgezet moeten worden, wordt er echter geen oordeel geveld. Een visie, een kijk, … ze kunnen handiger zijn dan een andere; meer inzicht verschaffen een breder overzicht toelaten etc... maar dan nog kan je er niet van zeggen dat het goed, fout, verkeerd of juist is.

Normailiteit

Er is geen nulgraad waartegenover dat dan zou moeten afgemeten worden.
Een filosofisch consulent (en een filosoof tout court) zou m.i. niet mogen uitgaan van een 'normaliteit' waartegenover er afgeweken kan worden.
Dat is de reden waarom ik liever niet spreek van therapie (al mag het therapeutisch effect van een filosofisch gesprek nog zo groot zijn): een therapie veronderstelt een 'normalitiet' waarvan afgeweken wordt. Dat moet vervolgens gediagnosticeerd worden en behandeld worden met een therapie. Er zijn onmiskenbaar situaties waar dat wel van belang is (een klinische depressie bijvoorbeeld), maar daarvoor bent u in een filosofische praktijk niet op de juiste plaats. Een filosofisch gesprek kan in zulke gevallen hoogstens flankerend werken (dat is dikwijls heel zinnig). Iets anders beweren is deontologisch onverantwoord.

Therapie

Nochtans zijn er genoeg 'consulenten' en zogenaamde therapeuten² die zich daar niet aan storen. Er zijn er die zich met hun 'adviezen' (gaande van 'goede raad' tot oekazen) op min of meer onschuldige paden begeven, modeconsulenten bijvoorbeeld, anderen komen in de buurt van de deontologische grens, succes-guru's bijvoorbeeld, of gaan daar ver over. Ze veronderstellen een normaliteit waar dat niet van toepassing is en bezweren hun cliënt zich daarnaar te schikken.

Alternatief

Naast het feit dat een filosofisch gesprek op zich waardevol kan zijn, biedt het tegenover zowel therapie, als tegenover hetgeen zich ten onrechte als therapie voordoet, een alternatief.
In het eerste geval is het een alternatief voor zij die misschien wel met problemen worstelen maar niet van een (klinische, psychologische,...) normaliteit afwijken en dus geen therapie behoeven.
In het tweede geval is het een alternatief voor zij die zich geen 'normaliteit' (do's en/of dont's) willen laten opspelden waar die niet van pas is of zelfs niet bestaat.

Denk zelf

Een filosofisch gesprek is voor zij die liever zelf (leren) denken. Een filosofisch consulent kan denkgereedschap aanbieden en/of vaardigheden om dat gereedschap efficiënter te gebruiken.

In die zin biedt een filosofisch consulent ook geen antwoorden, maar eerder vragen en denkgereedschap om die vragen scherp(-er) te stellen, of zelfs om nog maar te bedenken of die vragen terecht zijn. To be or not to be; what is the question?

Methode

Heel wat filosofische consulenten en zeker de filosofische practici (zie noot¹), gebruiken een specifieke methode, vaak exclusief. Het meest bekend is de zogenaamde socratische methode, maar er zijn ook denkmethodes die zich inspireren op bv het existentialisme, de gestaltpsychologie, etc...
Ik niet; doelbewust niet. Elke methode kan, geen enkele moet. Er waren staatsmannen die zeiden dat het hen niet kon schelen welk kleur de kat had, als ze maar muizen ving. Zo is het maar net.
Bovendien voelt niet iedereen zich even goed bij een of andere methode.
Een methode kan ook een keurslijf zijn: elke methode opent denkwegen en sluit andere af. Je zou al moeten weten naar waar deze of gene weg leidt om vooraf te kunnen bepalen welke methode gepast is. Dat is vaak een cirkelredenering en veronderstelt m.i. een gerichtheid die eerder naar een (vooraf bepaald) antwoord dan naar een (open) vraag wijst.


Noten

¹ De Nederlandse Harm van der Gaag heeft het begrip 'filosofisch practicus' laten registreren. Het mag alleen gebruikt worden door mensen die hij in z'n specifieke methode heeft opgeleid.

² In deze zijn misschien de neologismen 'therapeutisme' en 'therapeutisten' zinvolle benamingen. De regering Di Ripo had een voorstel voor een regeling wie zich nog, onder welke voorwaarden 'therapeut' zou mogen noemen. Het is bij een voorstel gebleven. De nieuwe regering lijkt geen aanstalten te maken om dat idee verder uit te werken. Het voorstel ging alleszins niet zo ver dat het begrip 'therapie' beperkt zou worden in die mate die ik suggereer; het zou m.i. toch een verbetering hebben betekend.